Bij een ontsteking denk je waarschijnlijk aan een rode, warme en pijnlijke plek, of aan koorts wanneer je ziek bent. Dat zijn herkenbare tekenen van een acute ontstekingsreactie: je immuunsysteem wordt geactiveerd om een probleem op te lossen en schakelt daarna weer terug.

Maar een ontsteking kan ook veel subtieler verlopen, zonder koorts of duidelijke pijn en soms zonder dat je in eerste instantie doorhebt dat er iets speelt. We spreken dan onder andere over laaggradige ontsteking: een lichte, langdurige activatie van het immuunsysteem.

Ontsteking is niet de vijand

Een ontstekingsreactie is een belangrijk beschermingsmechanisme. Wanneer je een wond hebt, een virus oploopt of er ergens weefselschade ontstaat, komt het immuunsysteem in actie. Afweercellen worden geactiveerd en er worden ontstekingsstoffen geproduceerd om het probleem aan te pakken. Zodra dat is gelukt, hoort de reactie weer te worden afgerond.

Het probleem ontstaat wanneer de prikkel blijft bestaan of wanneer het lichaam onvoldoende in staat is de ontstekingsreactie goed op te lossen. Het immuunsysteem blijft dan als het ware een beetje ‘aan’ staan: niet genoeg om hoge koorts te veroorzaken, maar wel genoeg om voortdurend energie van het lichaam te vragen.

Waarom ontstaat laaggradige ontsteking?

Vanuit de Psycho-Neuro-Immunologie (PNI) kijken we niet alleen naar het immuunsysteem zelf, maar ook naar de wisselwerking met andere systemen in het lichaam. Het zenuwstelsel, de hormonen, de stofwisseling, de darmen, de hersenen en het immuunsysteem communiceren namelijk voortdurend met elkaar. Daarom is er zelden één oorzaak aan te wijzen.

Factoren die kunnen bijdragen zijn bijvoorbeeld langdurige stress, onvoldoende of verstoorde slaap, weinig beweging, veel visceraal buikvet, roken, een voedingspatroon met veel sterk bewerkte producten en bepaalde chronische infecties of aandoeningen.

Ook de darmen kunnen een rol spelen. De darmwand vormt normaal gesproken een belangrijke grens tussen de inhoud van de darm en de rest van het lichaam. Wanneer de darmbarrière verstoord raakt, kunnen microbiële bestanddelen gemakkelijker in contact komen met het immuunsysteem en ontstekingsroutes activeren. Een van die stoffen is LPS, een onderdeel van de buitenwand van bepaalde gramnegatieve bacteriën.

Deze factoren kunnen elkaar bovendien versterken. Slecht slapen kan de ontstekingsactiviteit beïnvloeden, terwijl ontsteking op haar beurt invloed kan hebben op de slaap. Langdurige stress beïnvloedt het immuunsysteem en de stofwisseling, en metabole ontregeling kan ontstekingsprocessen verder versterken. Zo kan een vicieuze cirkel ontstaan waarin het lichaam steeds moeilijker tot herstel komt.

Buikvet is meer dan een opslagplaats

Vetweefsel speelt hierbij een belangrijke rol. Het is geen passieve opslagplaats voor overtollige calorieën, maar biologisch actief weefsel dat communiceert met onder andere het immuunsysteem.

Vooral een grote hoeveelheid visceraal vet, het vet rond de organen in de buik, wordt geassocieerd met een verhoogde productie van ontstekingssignalen. Daardoor kunnen overgewicht, insulineresistentie en laaggradige ontsteking elkaar versterken.

Wat merk je van laaggradige ontsteking?

Het lastige is dat er vaak niet één duidelijk symptoom is. Mogelijke klachten die samen kunnen gaan met langdurig verhoogde ontstekingsactiviteit zijn:

• Aanhoudende vermoeidheid en weinig energie
• Minder goed herstellen
• Concentratieproblemen of een ‘wattig’ hoofd
• Spier- en gewrichtsklachten
• Darmklachten
• Slaapproblemen
• Moeite met gewichtsregulatie

Deze klachten bewijzen op zichzelf niet dat er sprake is van laaggradige ontsteking, omdat ze veel verschillende oorzaken kunnen hebben. Ze kunnen wel een reden zijn om verder te kijken naar wat er in het lichaam speelt.

Waarom kost ontsteking zoveel energie?

Een actief immuunsysteem heeft energie nodig. Wanneer je griep hebt, merk je dat duidelijk: je bent moe, wilt liggen en hebt minder behoefte om actief te zijn. Je lichaam vraagt om rust en verschuift energie naar het immuunsysteem om het probleem aan te pakken.

Bij laaggradige ontsteking verloopt die reactie veel subtieler, maar het principe is vergelijkbaar. Wanneer het immuunsysteem langdurig signalen blijft ontvangen, kan dat invloed hebben op de verdeling van energie in het lichaam. Dat kan mede verklaren waarom vermoeidheid vaak samengaat met chronische ontstekingsprocessen.

Het brein doet mee

Vanuit PNI is ook de wisselwerking met het brein relevant. Ontstekingsstoffen communiceren namelijk met de hersenen, terwijl het immuunsysteem, het zenuwstelsel en het hormoonsysteem voortdurend informatie met elkaar uitwisselen.

Langdurige activatie van het immuunsysteem kan daardoor invloed hebben op energie, motivatie, concentratie, stemming, slaap en gedrag. Het lichaam past zijn prioriteiten aan de omstandigheden aan, zoals het dat ook bij langdurige stress doet.

Laaggradige ontsteking is geen diagnose op zichzelf

Het is verleidelijk om allerlei vage klachten onder de noemer ‘laaggradige ontsteking’ te plaatsen, maar zo eenvoudig is het niet. Vermoeidheid betekent niet automatisch dat je ontstekingen hebt en een verhoogd CRP vertelt niet vanzelf waardoor een ontstekingsreactie ontstaat.

Daarom gaat het om het totaalplaatje. Wat houdt het immuunsysteem actief en krijgt het lichaam voldoende gelegenheid om te herstellen? Hoe zijn de slaap en de metabole gezondheid, speelt visceraal vet een rol en hoe functioneren de darmen? Daarbij is het ook belangrijk om te onderzoeken of er andere oorzaken zijn die eerst uitgesloten moeten worden.

Begrijpen waarom de ontsteking blijft bestaan

Een ontstekingsreactie heeft een functie en hoeft niet in elke situatie onderdrukt te worden. Wanneer die reactie blijft bestaan, is het belangrijk om te begrijpen wat haar in stand houdt. De centrale vraag is daarom: waarom krijgt het immuunsysteem steeds opnieuw het signaal dat het actief moet blijven?

Soms is er één duidelijke oorzaak, maar vaak gaat het om een combinatie van slaap, stress, voeding, beweging, metabole gezondheid, darmgezondheid en onvoldoende herstel. Daar kunnen ook mogelijkheden voor verandering liggen.

Eén ‘ontstekingsremmend’ voedingsmiddel of supplement toevoegen is dan doorgaans niet voldoende. Het vraagt om een bredere blik op de omstandigheden die het immuunsysteem blijven activeren. Door die te onderzoeken, kun je beter begrijpen waarom het alarm blijft afgaan en wat er nodig is om het lichaam weer ruimte voor herstel te geven.

Meten. Begrijpen. Doen.